Dernek Nasıl Kurulur? Kimler Kurabilir, Nereden Başlanır?

Bu yazı, Türkiye’de genel hükümlere göre dernek kurmayı düşünenler için hazırlanmıştır. Kurucuların hukuki durumu, derneğin amacı, kullanılacak adres ve planlanan faaliyetler somut olarak değerlendirilmelidir. Çocuk dernekleri, yabancıların katıldığı kuruluşlar ve özel kanunlara tabi yapılar bakımından ilave kurallar bulunabilir. Açıklamalar genel bilgilendirme niteliğindedir.

Ancak kuruluş, yalnızca belge teslim etmekten ibaret bir hazırlık gerektirmez. Kimlerin üye olacağı, kararların nasıl alınacağı, faaliyetlerin hangi kaynaklarla yürütüleceği ve defterleri kimin takip edeceği baştan düşünülmelidir. İyi hazırlanmış bir tüzük, ileride ortaya çıkabilecek yetki ve üyelik tartışmalarını azaltır.

Örneğin çevrenin korunması, kültürel mirasın yaşatılması, eğitim çalışmalarının desteklenmesi veya belirli bir alanda dayanışmanın geliştirilmesi dernek amacı olarak düşünülebilir. Amacın yalnızca güzel bir sloganla ifade edilmesi yeterli değildir. Hangi çalışmaların yapılacağı ve bunların amaçla ilişkisi açıklanmalıdır. Faaliyetin özel izin gerektirmesi durumunda tüzüğe yazılmış olması o iznin yerine geçmez.

Derneğin gelirinin bulunması ile üyelerine kazanç dağıtması farklı konulardır. Aidat, bağış veya faaliyet geliri elde edilmesi mümkündür; bu kaynakların kullanımı, belgelendirilmesi ve varsa vergisel sonuçları ayrıca değerlendirilir. Kurucular arasında kâr paylaşımına dayanan bir girişim hedefleniyorsa seçilen hukuki yapının derneğe uygunluğu yeniden düşünülmelidir (TMK m.99).

Burada iki farklı sayı karıştırılmamalıdır: kuruluş için gereken kurucu sayısı ve ilk genel kurulda organların oluşturulabilmesi için gereken üye kadrosu. Yönetim kurulu en az beş asıl ve beş yedek; denetim kurulu en az üç asıl ve üç yedek üyeden oluşur (TMK m.84 ve 86). Bu nedenle asgari organ yapısında toplam on altı kişilik kadro planlanır. Resmî ilk genel kurul bilgilendirmesinde de yedi kurucuyla kurulan derneğe en az dokuz üye daha kazandırılması gerektiği açıklanır. Tüzükte daha yüksek sayılar belirlenmişse ihtiyaç artabilir; toplantı ve karar yeter sayıları ayrıca gözetilir.

Bazı kamu görevleri ve özel statüler bakımından özel kanun sınırlamaları bulunabilir. Bu nedenle yalnızca “18 yaşını dolduran herkes her durumda kurucu olabilir” şeklindeki bir ifade yeterli değildir. Kurucunun mesleki statüsü ile hakkında verilmiş hak yoksunluğu veya ilgili diğer kararlar gerektiğinde ayrıca incelenmelidir.

Çocuk dernekleri özel bir düzenlemeye tabidir. On beş yaşını bitiren, ayırt etme gücü bulunan küçükler, kanunda belirtilen amaçlarla ve yasal temsilcilerinin yazılı izniyle çocuk derneği kurabilir. Bu özel imkân, küçüklerin yetişkin derneklerinde koşulsuz kurucu olabileceği anlamına gelmez (5253 sayılı Kanun m.3).

Yabancı tüzel kişilerin kurucu olarak katılması ise ayrıca ele alınmalıdır. Yabancı bir derneğin Türkiye’de faaliyet göstermesi, şube açması veya kuruluşlara katılması için geçerli kurallar, bir yabancı gerçek kişinin kuruculuğuyla aynı değildir. Bu tür bir katılım varsa dosya hazırlanırken ilgili izin ve temsil belgeleri belirlenmelidir.

İsmi belirlemeden tabela, logo, basılı evrak veya internet sitesi için harcama yapmak sonradan değişiklik maliyeti doğurabilir. Önce ismin kullanılabilirliğinin ve varsa izin ihtiyacının araştırılması daha sağlıklı bir hazırlıktır.

Bu nedenle bir apartman dairesi için yalnız kira sözleşmesi yapılmasına güvenilmemelidir. Tapu niteliği, yönetim planı, gerekli muvafakatler ve planlanan kullanım birlikte incelenmelidir. Dernek merkezi ile herkese açık etkinlik alanı veya lokal olarak kullanımın gerektirdiği işlemler de aynı olmayabilir.

Hazır bir örnekten yararlanmak mümkündür; ancak başka bir derneğin tüzüğündeki hükümler düşünülmeden kopyalanmamalıdır. Örneğin şube açmayı düşünmeyen bir derneğe karmaşık bir şube düzeni yazılması veya yönetimin yerine getiremeyeceği faaliyetlerin sıralanması uygulamada sorun çıkarabilir. Tüzüğün hükümleri hem kanunla hem de birbirleriyle uyumlu olmalıdır. Tüzükte yazılması, kanuna aykırı bir yetkiyi geçerli hale getirmez.

Bu ilk yazı genel süreci açıklamaktadır. Belge listesi ve formların doldurulması, rehberin ayrı bölümünün konusudur. Dosyadaki ad, adres, kurucu ve temsil bilgilerinin birbiriyle tutarlı olması; tarih ve imzaların eksiksizliği başvuru öncesinde kontrol edilmelidir.

Bununla birlikte belgeler sonradan incelenir. TMK m.60, kuruluş bildirimi, belgeler ve tüzük için altmış günlük dosya incelemesi öngörür. Aykırılık veya eksiklik bildirilirse, istemin tebliğinden itibaren otuz gün içinde giderilmesi gerekir. Bu süre içinde gereği yapılmazsa mülkî amir, derneğin feshi davası açılması için Cumhuriyet savcılığına bildirimde bulunur. Belge tesliminin gerçekleşmesi, eksiklik yazılarının göz ardı edilebileceği anlamına gelmez.

Bu aşamada alındı belgesi, gönderilen yazılar ve tebliğ tarihleri saklanmalıdır. “Dernek kaç günde kurulur?” sorusunun cevabında dosyanın hazırlanması, tüzel kişiliğin kazanılması ve idari incelemenin tamamlanması birbirinden ayrılmalıdır. Her dosya için aynı tamamlanma günü taahhüt edilemez.

Toplantıya çağrı, katılma hakkı bulunan üyelerin belirlenmesi, yeter sayılar, seçimler ve sonuç bildirimi ayrıca usulüne uygun yürütülür. Yönetim ve denetim kurullarının asıl ve yedek kadrolarını tamamlayabilecek üye sayısına önceden ulaşılması bu yüzden önemlidir. Geçici yönetimin varlığı, ilk genel kurul yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Tek bir “dernek kurma ücreti” üzerinden toplam maliyet söylenmesi yanıltıcı olabilir. Kurucular, düzenli giderlerin nasıl karşılanacağını ve aidatların belirlenme usulünü daha kuruluş aşamasında konuşmalıdır. Dernek adına yapılacak harcamaların kişisel hesaplarla karışmaması için kayıt ve yetki düzeni kurulmalıdır.

İlk genel kurulun yanı sıra yıllık beyanname, organ ve adres değişiklikleri gibi bildirimler de derneğin devam eden yükümlülüklerindendir. Derneğin kurulmuş olması, yardım kampanyası düzenleme veya özel izne bağlı herhangi bir faaliyeti kendiliğinden yapma yetkisi vermez. Özellikle kamuya yönelik yardım toplama, 2860 sayılı Kanun ve ilgili düzenlemeler bakımından ayrıca incelenmelidir.

Kuruluş hazırlığının amacı yalnızca başvuruyu teslim etmek değil, üyelerin anlayabileceği ve yöneticilerin sürdürebileceği bir çalışma düzeni kurmaktır. Belirsiz tüzük hükümleri veya kurucuların özel durumları varsa işlem öncesinde somut belgeler üzerinden hukuki değerlendirme yapılması yararlıdır.